Metylfenidat vs lisdexamfetamina (Elvanse) – porównanie działania w ADHD na podstawie badań
Leki stymulujące są najczęściej stosowaną farmakoterapią w ADHD. Dwie główne grupy substancji to metylfenidat oraz amfetaminy, do których należy lisdexamfetamina (Elvanse). W badaniach klinicznych obie substancje wykazują wysoką skuteczność w redukcji objawów ADHD, jednak różnią się mechanizmem działania, profilem farmakokinetycznym oraz wynikami w analizach porównawczych.
Poniżej znajduje się przegląd najważniejszych wniosków z badań naukowych.
⸻
Skuteczność leków stymulujących w ADHD
Jedna z największych analiz porównujących leki stosowane w ADHD została opublikowana w The Lancet Psychiatry. Była to tzw. sieciowa metaanaliza, która objęła 133 randomizowane badania kliniczne z udziałem ponad 14 000 dzieci i 10 000 dorosłych.
Badanie wykazało, że: • u dzieci i młodzieży najlepszy stosunek skuteczności do tolerancji wykazywał metylfenidat • u dorosłych najwyższą skuteczność wykazywały amfetaminy, w tym lisdexamfetamina
Źródło badania: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30097390/
Autorzy wskazali, że w populacji dorosłych amfetaminy miały największy efekt terapeutyczny w redukcji objawów ADHD, natomiast w młodszych grupach wiekowych metylfenidat był najlepiej tolerowany i najczęściej rekomendowany jako pierwszy wybór.
⸻
Badania bezpośrednio porównujące Elvanse i metylfenidat
Istnieją również badania typu head-to-head, w których porównywano lisdexamfetaminę z konkretnymi formami metylfenidatu.
Jedno z takich badań analizowało skuteczność lisdexamfetaminy vs OROS-metylfenidatu (np. Concerta) u dzieci i młodzieży z ADHD. W części analiz lisdexamfetamina wykazała większą redukcję objawów ADHD, jednak wyniki były zależne od zastosowanego schematu dawkowania.
Publikacja badania: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5730627/
Autorzy podkreślili, że różnice między lekami mogą wynikać nie tylko z substancji czynnej, ale także z: • sposobu uwalniania leku • dopasowania dawki • indywidualnej reakcji pacjenta
⸻
Różnice w mechanizmie działania
Metylfenidat
Metylfenidat działa głównie poprzez blokowanie transporterów dopaminy i noradrenaliny, co zwiększa stężenie tych neuroprzekaźników w synapsach.
Przegląd mechanizmu działania: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482451/
Efektem jest poprawa funkcji wykonawczych, w tym: • koncentracji • kontroli impulsów • regulacji uwagi
⸻
Lisdexamfetamina (Elvanse)
Lisdexamfetamina jest prolekiem deksamfetaminy. Oznacza to, że sama substancja nie jest aktywna farmakologicznie, dopóki nie zostanie przekształcona w organizmie.
Po wchłonięciu jest metabolizowana w krwinkach czerwonych do dexamfetaminy, która zwiększa uwalnianie dopaminy i noradrenaliny.
Opis farmakologii: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3835923/
Dzięki temu mechanizmowi działanie leku jest często bardziej stabilne w czasie, ponieważ aktywacja substancji zależy od procesów metabolicznych, a nie tylko od tempa wchłaniania z przewodu pokarmowego.
⸻
Różnice w czasie działania
Czas działania zależy od konkretnej formulacji leku.
Metylfenidat
Istnieją różne formy: • krótko działające (3–5 godzin) • długo działające (6–12 godzin)
Przykłady systemów przedłużonego uwalniania opisano tutaj: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18422374/
⸻
Lisdexamfetamina
Ze względu na mechanizm proleku działanie jest zwykle bardziej równomierne i dłuższe, często utrzymujące się około 10–13 godzin.
Badanie farmakokinetyczne: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20628622/
⸻
Wytyczne kliniczne
Wytyczne NICE (National Institute for Health and Care Excellence) wskazują, że zarówno metylfenidat, jak i lisdexamfetamina mogą być stosowane jako leczenie pierwszego rzutu u osób z ADHD, w zależności od wieku i odpowiedzi pacjenta.
Wytyczne: https://www.nice.org.uk/guidance/ng87/chapter/recommendations
Jeżeli jeden lek nie przynosi oczekiwanych efektów lub powoduje trudne do zaakceptowania działania niepożądane, często stosuje się próbę innego stymulantu z drugiej grupy.
⸻
Co pokazują badania populacyjne
Analizy długoterminowe wskazują, że leczenie farmakologiczne ADHD może prowadzić do poprawy funkcjonowania w wielu obszarach, w tym: • koncentracji • funkcji wykonawczych • kontroli impulsów • funkcjonowania szkolnego i zawodowego
Przegląd badań: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0890856724003046
⸻
Podsumowanie
Badania wskazują, że zarówno metylfenidat, jak i lisdexamfetamina (Elvanse) są skutecznymi lekami stosowanymi w leczeniu ADHD.
Najważniejsze wnioski z analiz naukowych: • metylfenidat często jest pierwszym wyborem u dzieci i młodzieży • amfetaminy (w tym lisdexamfetamina) wykazują bardzo wysoką skuteczność u dorosłych • reakcja na lek jest indywidualna i różni się między osobami • różnice w działaniu mogą wynikać z mechanizmu leku, dawki oraz sposobu uwalniania
Dlatego w praktyce klinicznej dobór leczenia opiera się na indywidualnej reakcji organizmu i ocenie specjalisty.
⸻
Źródła badań
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30097390/ https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5730627/ https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3835923/ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482451/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20628622/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18422374/ https://www.nice.org.uk/guidance/ng87 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0890856724003046
